महाराष्ट्राचा डंका! राष्ट्रीय कला प्रदर्शनात राज्यातील ३ कलाकारांचा राष्ट्रपतींच्या हस्ते गौरव; वाचा नक्की कोण आहेत हे कलाकार?

नवी दिल्ली : ललित कला अकादमीच्या ६५ व्या राष्ट्रीय कला प्रदर्शनात महाराष्ट्राच्या तीन कलाकारांनी राष्ट्रीय स्तरावर आपल्या कलेचा सुवर्ण ठसा उमटवला आहे. राज्यातील प्रतिभावान कलाकार रमेश विठ्ठल थोरात, सिद्धार्थ शाहजीराव शिंगाडे आणि प्रितम मधुकर देवसकर यांना देशाच्या राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू यांच्या हस्ते प्रतिष्ठित ‘ललित कला अकादमी राष्ट्रीय पुरस्कारा’ने सन्मानित करण्यात आले आहे. या गौरवामुळे महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक आणि कला क्षेत्राची मान देशात उंचावली आहे.
नवी दिल्ली येथील डॉ. आंबेडकर आंतरराष्ट्रीय केंद्रात ६५ व्या राष्ट्रीय कला प्रदर्शन आणि तिसऱ्या ‘प्रिंट बिनाले इंडिया’चा संयुक्त पुरस्कार वितरण सोहळा अत्यंत दिमाखात पार पडला. या सोहळ्याला केंद्रीय संस्कृती व पर्यटन मंत्री गजेंद्र सिंह शेखावत आणि संस्कृती मंत्रालयाचे सचिव विवेक अग्रवाल प्रामुख्याने उपस्थित होते.

या अद्वितीय कलाकृतींसाठी मिळाला पुरस्कार:
महाराष्ट्रातील या तीनही कलाकारांनी वेगवेगळ्या माध्यमांतून आपल्या उत्कृष्ट कलाकृती सादर केल्या होत्या.

रमेश विठ्ठल थोरात यांना त्यांच्या ‘अनटायटल्ड – II’ या अप्रतिम तैलचित्रासाठी (Oil Painting) गौरविण्यात आले. रमेश थोरात यांच्या चित्रांमध्ये अध्यात्माची खोलवर रुजलेली प्रतीके, मातीचा पोत (Texture) आणि सूर्यप्रकाशाचा प्रभाव प्रकर्षाने जाणवतो. ते आपल्या कलाकृतींना कोणतेही नाव देत नाहीत (Untitled), जेणेकरून रसिकांना आपापल्या परीने चित्राचा अर्थ लावण्याचे स्वातंत्र्य मिळते. त्यांची चित्रे वास्तववादी विषयांपेक्षा मनातील भावनिक आणि आध्यात्मिक परिवर्तनांचे दर्शन घडवतात. यापूर्वीही त्यांच्या अनेक चित्रांचे प्रदर्शन Rhythm Art Gallery आणि Great Banyan Art सारख्या नामांकित मंचांवर झाले आहे. रमेश थोरात यांचा जन्म आणि संगोपन पुणे (महाराष्ट्र) येथे झाले. ते पुण्यातच त्यांचे स्वतःचे कला स्टुडिओ (Studio) चालवतात आणि गेल्या दोन दशकांहून अधिक काळ एक ‘फ्रीलान्स आर्टिस्ट’ (Freelance Artist) म्हणून कार्यरत आहेत. त्यांनी मुंबईतील प्रतिष्ठित सर जे. जे. स्कूल ऑफ आर्ट्स (Sir J. J. School of Art) मधून १९९० मध्ये BFA (Commercial Arts) ची पदवी पूर्ण केली. चित्रकलेतील विशेष प्राविण्य: कमर्शियल आर्ट्स व्यतिरिक्त त्यांनी फाईन आर्ट्स (Fine Arts) आणि पेंटिंगमध्ये डिप्लोमा देखील केला आहे. कलाक्षेत्रात पूर्णवेळ चित्रकार म्हणून नाव कमावण्यापूर्वी त्यांनी व्यावसायिक अनुभवही घेतला आहे. मुंबईतील ‘सेट मेकर्स प्रायव्हेट लिमिटेड’ (Set Makers Pvt. Ltd.) या कंपनीत त्यांनी असिस्टंट आर्ट डायरेक्टर (Assistant Art Director) म्हणून ३ वर्षे काम केले होते. त्यांच्या तीन दशकांच्या प्रदीर्घ कलासाधनेत त्यांनी १३ हून अधिक एकल (Solo Shows) आणि ९२ हून अधिक सामूहिक चित्र प्रदर्शनांमध्ये (Group Shows) सहभाग घेतला आहे. राष्ट्रीय ललित कला अकादमी पुरस्काराव्यतिरिक्त त्यांना मिळालेले इतर महत्त्वाचे पुरस्कार मिळाले आहेत. त्यात बॉम्बे आर्ट सोसायटी पुरस्कार (२००८), महाराष्ट्र राज्य शासन कला पुरस्कार (२०१३), चितारी अकादमी राज्य पुरस्कार (२००६), पुणे फेस्टिव्हल राज्य पुरस्कार (२०१०). कॅमलिन फाउंडेशन पुरस्कार आणि मूड इंडिगो पुरस्कार आदी पुरस्काराचा समावेश आहे.

सिद्धार्थ शाहजीराव शिंगाडे यांना ‘ट्रीज’ या मिश्र माध्यमातील (Mixed Media) अद्भूत कलाकृतीसाठी हा पुरस्कार मिळाला. सिद्धार्थ शिंगाडे यांचा जन्म १९८३ मध्ये लातूर (मराठवाडा), महाराष्ट्र येथे झाला. त्यांचे बालपण तुळजापूर येथे गेले, जिथल्या लाल मातीने, ग्रामीण जीवनाने आणि मंदिरांच्या संस्कृतीने त्यांच्यावर मोठे संस्कार केले. सिद्धार्थ शिंगाडे यांनी २०००: लातूरमधून ‘आर्ट टीचर डिप्लोमा’ (ATD) पूर्ण केला. २००६: मुंबईतील एल. एस. रहेजा स्कूल ऑफ आर्ट मधून चित्रकलेचा डिप्लोमा (Diploma in Painting) घेतला. २००८: प्रतिष्ठित सर जे. जे. स्कूल ऑफ आर्ट, मुंबई येथून कला शिक्षणाचा डिप्लोमा (Diploma in Art Education) पूर्ण केला. मराठवाड्याचे प्रतिबिंब: सिद्धार्थ यांच्या चित्रांमध्ये मराठवाड्याची माती, तिथले शेतकरी, धनगर, बाजारातील दृश्ये आणि ग्रामीण जीवन प्रकर्षाने दिसते. त्यांच्या चित्रांमधील गडद तपकिरी (Earthy Browns) आणि सोनेरी पिवळा (Golden Yellows) रंग तिथल्या उबदार हवामानाचे आणि लोकांचे प्रतिनिधित्व करतो. मानवी भावना व संघर्ष: त्यांच्या सुरुवातीच्या चित्रांमधील मानवी आकृत्यांचे डोळे बंद आणि ओठ नसलेले दाखवले जायचे, जे मराठवाड्यातील दुष्काळ आणि लोकांचा (विशेषतः महिलांचा) संघर्ष व वेदना दर्शवायचे. नंतरच्या काळात त्यांच्या शैलीत बदल होऊन चित्रांमध्ये जिवंतपणा, उघडे डोळे आणि निसर्गाचे (झाडांचे) घटक समाविष्ट झाले. आध्यात्मिक व पौराणिक विषय: त्यांच्या चित्रांमध्ये भगवान श्रीकृष्ण (गोवर्धन पर्वत मालिका), शिव-पार्वती आणि गौतम बुद्ध यांच्या कथा पौराणिक व मिनिएचर (Miniature) चित्रशैलीच्या फ्युजनमधून अत्यंत बारकाव्यांसह रेखाटलेल्या असतात. ६५ वा राष्ट्रीय ललित कला अकादमी पुरस्कार (२०२६): त्यांच्या ‘ट्रीज’ (Trees) या मिश्र माध्यमातील (Mixed-Media) उत्कृष्ट कलाकृतीसाठी त्यांना हा देशातील सर्वोच्च कला पुरस्कार मिळाला. राष्ट्रपती सन्मान (२०१८): यापूर्वी २०१८ मध्ये त्यांना तत्कालीन राष्ट्रपती रामनाथ कोविंद यांच्या हस्ते ‘राष्ट्रपती सन्मान’ मिळाला होता. राष्ट्रपती भवन रेसिडेन्सी (२०१९): २०१९ मध्ये राष्ट्रपती भवनातील ‘आर्टिस्ट इन रेसिडेन्स’ प्रोग्रामसाठी निवडलेल्या १२ कलाकारांमध्ये त्यांचा समावेश होता. त्यांनी बनवलेली दोन चित्रे राष्ट्रपती भवनाच्या कायमस्वरूपी संग्रहात (Permanent Collection) ठेवण्यात आली आहेत. इतर पुरस्कार: त्यांना बॉम्बे आर्ट सोसायटी पुरस्कार, महाराष्ट्र राज्य कला विशेष पुरस्कार, कॅमलिन फाउंडेशन पुरस्कार आणि मराठवाडा भूषण पुरस्कार अशा अनेक आदराच्या पुरस्कारांनी गौरविण्यात आले आहे.

प्रितम मधुकर देवसकर यांना ‘ऑफ टाइम ॲण्ड द सिटी’ या प्रिंटमेकिंगमधील (Printmaking) दर्जेदार कलेसाठी राष्ट्रीय पुरस्कार प्रदान करण्यात आला. प्रीतम मधुकर देवस्कर (प्रीतम देवस्कर/देउसकर) हे महाराष्ट्रातील एक अत्यंत वरिष्ठ आणि नामवंत प्रिंटमेकर (Printmaker) आणि चित्रकार आहेत. प प्रीतम देवस्कर हे मुख्यत्वे मुंबई आणि ठाणे (महाराष्ट्र) परिसर हेच आपले कार्यक्षेत्र मानतात. त्यांचा दीर्घकाळ प्रवास मुंबई आणि ठाणे याच शहरांशी जोडलेला आहे. प्रीतम देवस्कर यांनी एल. एस. रहेजा स्कूल ऑफ आर्ट (L. S. Raheja School of Art), मुंबई येथून १९८६ मध्ये ‘ड्रॉइंग आणि पेंटिंग’ (Drawing and Painting) या विषयात ‘जी. डी. आर्ट’ची पदवी पूर्ण केली. याच कालावधीत (१९८६ मध्ये) त्यांनी एल. एस. रहेजा स्कूल ऑफ आर्किटेक्चर मधून ‘इंटिरियर डिझाइन आणि डेकोरेशन’ (Diploma in Interior Design and Decoration) चा डिप्लोमा देखील पूर्ण केला.या उच्च शिक्षणानंतर त्यांनी प्रसिद्ध इंटिरियर डिझायनर एलिझाबेथ केरकर यांच्या मार्गदर्शनाखाली ‘इंडियन हॉटेल्स कंपनी’ (ताज ग्रुप) मध्ये १९८६ ते १९९९ या काळात इंटिरियर डिझायनर म्हणूनही काम केले आणि पुढे जाऊन स्वतःला पूर्णवेळ प्रिंटमेकिंग व चित्रकलेत वाहून घेतले. ६५ व्या राष्ट्रीय कला प्रदर्शनात त्यांच्या ‘ऑफ टाईम अँड द सिटी’ (Of Time and The City) या उत्कृष्ट एचिंग (Etching / प्रिंटमेकिंग) कलाकृतीसाठी त्यांना हा सन्मान मिळाला. • प्रदीर्घ अनुभव: प्रीतम देवस्कर हे १९८८ पासून म्हणजेच गेल्या साडेतीन दशकांहून अधिक काळ प्रिंटमेकिंग या क्षेत्रात सक्रियपणे कार्यरत आहेत. त्यांचा पहिला एकल शो (Solo Exhibition) १९९४ मध्ये झाला होता. चित्रकलेचा विषय (मुंबईची वास्तुकला): त्यांच्या कलाकृतींचा मुख्य विषय वास्तुकला (Architecture) आणि शहरांचे बदलते रूप हा राहिला आहे. मुंबई शहराचे सौंदर्य, तिची जुनी वास्तुकला, गजबजलेले रस्ते आणि वाढत्या महानगरांचे वास्तव ते त्यांच्या चित्रांमधून (विशेषतः ‘प्लेट लिथोग्राफी’ आणि ‘एचिंग’ तंत्राद्वारे) मांडतात. जहांगीर आर्ट गॅलरी शो: जानेवारी २०२० मध्ये मुंबईतील प्रसिद्ध Jehangir Art Gallery येथे त्यांचे १० वे एकल ग्राफिक प्रदर्शन पार पडले होते. यापूर्वी २०१५ मधील त्यांचे ‘ब्युटी-ग्राफ्स ऑफ मुंबई’ (Beauty-Graphs Of Mumbai) हे प्रदर्शनही प्रचंड गाजले होते. ते केवळ स्वतः चित्र काढत नाहीत, तर नवोदित कलाकारांना प्रिंटमेकिंग शिकवण्यासाठीही योगदान देतात.
त्यांनी ठाण्यात (मुंबईजवळ) ‘आर्ट प्रिव्हिलेज स्टुडिओ’ (Art Privilege Studio) नावाची स्वतःची आर्ट गॅलरी आणि स्टुडिओ सुरू केला आहे. या स्पेसमध्ये ते प्रिंटमेकर्सना एक मंच उपलब्ध करून देतात, तसेच विविध कला वर्कशॉप्स (जसे की सायनोटाइप, व्हिस्कोसिटी) आयोजित करतात. राष्ट्रीय पुरस्काराव्यतिरिक्त त्यांना कलाक्षेत्रातील अनेक मानाचे पुरस्कार मिळाले आहेत: यात बॉम्बे आर्ट सोसायटी पुरस्कार महाराष्ट्र राज्य शासन कला पुरस्कार आर्ट सोसायटी ऑफ इंडिया पुरस्कार, कला क्षेत्रातील त्यांचे काम पाहण्यासाठी आणि त्यांच्याशी जोडले जाण्यासाठी तुम्ही त्यांचे अधिकृत सोशल मीडिया अकाउंट Pritam Deuskar Instagram पाहू शकता.

६ हजार कलाकृतींमधून महाराष्ट्राची बाजी!
या राष्ट्रीय स्पर्धेचे काठिण्य किती मोठे होते, याचा अंदाज यावरून येतो की, देशभरातील २७ राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांतील तब्बल २,४९५ कलाकारांच्या ६,१७५ कलाकृती या प्रदर्शनासाठी आल्या होत्या. या अथांग कलासागरातून पहिल्या टप्प्यात २७० कलाकृती निवडण्यात आल्या. त्यानंतर अंतिम फेरीत देशभरातून केवळ २० उत्कृष्ट कलाकृतींची राष्ट्रीय पुरस्कारासाठी निवड झाली. या सर्वोच्च २० मध्ये महाराष्ट्राच्या तीन कलाकारांनी स्थान मिळवून राज्याच्या कलावैभवाचा डंका देशपातळीवर वाजवला आहे. त्यांच्या या यशाबद्दल सर्व स्तरातून कौतुकाचा वर्षाव होत आहे.