राजापूरच्या डोंगर गावात सापडला साडेतीनशे वर्षांचा ऐतिहासिक खजिना!

मोडी लिपीतील दुर्मिळ कागदपत्रांमधून कोकणचा शिवकालीन इतिहास उजेडात; छत्रपती राजाराम महाराज आणि रामचंद्रपंत अमात्य यांच्या पत्रव्यवहाराचे महत्त्वपूर्ण संदर्भ

रत्नागिरी : कोकणच्या समृद्ध ऐतिहासिक वारशात मोलाची भर घालणारा एक महत्त्वपूर्ण शोध राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावात लागला आहे. येथील ग्रामस्थ दीपक शेलार यांच्या घरातील जुन्या साहित्यामध्ये एका कापडी पिशवीत सुमारे ३५० वर्षांपूर्वीची मोडी लिपीतील दुर्मिळ कागदपत्रे आणि पत्रे आढळून आली आहेत. या दस्तऐवजांमुळे ऐतिहासिक नाईक सरदेसाई घराण्याचा इतिहास तसेच इ.स. १६६८ ते १७६५ या कालखंडातील कोकणच्या राजकीय, सामाजिक आणि महसूल व्यवस्थेवर नवा प्रकाश पडण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे.

कापडी पिशवीत जतन झालेला साडेतीनशे वर्षांचा इतिहास

दीपक शेलार यांच्या घरातील जुन्या साहित्याची पाहणी करताना ही ऐतिहासिक कागदपत्रे निदर्शनास आली. एका कापडी पिशवीत सुमारे १० ते १२ जुनी आणि दुर्मिळ पत्रे सुस्थितीत जतन झालेली होती. या कागदपत्रांमध्ये जमीनवाटपाचे करार, बागायती जमिनींसंदर्भातील कौलनामे, वतन हक्कांवरील वाद, छत्रपती राजाराम महाराजांच्या काळातील आज्ञापत्रे, रामचंद्रपंत अमात्य यांच्या नावाने झालेला पत्रव्यवहार तसेच वतन टिकवण्यासाठी केलेल्या दत्तक विधानासंबंधीच्या नोंदींचा समावेश आहे. या दस्तऐवजांमधून तत्कालीन जमीनव्यवस्था, वतनपद्धती, प्रशासकीय कारभार आणि स्थानिक सत्ताकेंद्रांची माहिती मिळण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे हा शोध केवळ एका घराण्यापुरता मर्यादित न राहता संपूर्ण कोकणच्या इतिहासाच्या दृष्टीने महत्त्वाचा ठरू शकतो.

मोडी लिपी तज्ज्ञांकडून कागदपत्रांचे वाचन

ही महत्त्वपूर्ण कागदपत्रे सखोल अभ्यासासाठी इतिहास अभ्यासक विनोद पवार यांच्याकडे सुपूर्द करण्यात आली आहेत. त्यापैकी एका महत्त्वाच्या कागदपत्राचे नाशिक येथील शासनमान्य मोडी लिपी तज्ज्ञ रामनाथ रावळ यांनी वाचन केले आहे.
या वाचनातून राजापूरसह प्रभावळी, दाभोळ, संगमेश्वर, विजयदुर्ग आणि डोंगर या कोकणातील ऐतिहासिक ठिकाणांचे तसेच व्यापारी केंद्रांचे संदर्भ समोर आले आहेत.
सध्या या दस्तऐवजांमधील व्यक्तींची नावे, गावांची नावे, पदे आणि तत्कालीन प्रशासकीय संज्ञा यांची मूळ कागदपत्रांशी पडताळणी करून कालानुक्रमे मांडणी करण्याचे काम सुरू आहे. या प्रक्रियेनंतर दक्षिण कोकणच्या इतिहासातील दुर्लक्षित राहिलेले अनेक महत्त्वाचे पैलू उजेडात येण्याची अपेक्षा आहे.
या शोधामुळे शिवकालीन आणि पेशवेकालीन इतिहासाचा अभ्यास करणाऱ्या संशोधकांमध्ये उत्सुकता निर्माण झाली आहे. योग्य संशोधन आणि दस्तऐवजीकरण झाल्यास कोकणच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी हा ठेवा महत्त्वाचा संदर्भ ठरू शकतो.

ऐतिहासिक पार्श्वभूमी

छत्रपती राजाराम महाराज : संकटात स्वराज्याचा किल्ला लढवणारे छत्रपती
छत्रपती राजाराम महाराज हे छत्रपती शिवाजी महाराजांचे कनिष्ठ पुत्र आणि मराठा साम्राज्याचे तिसरे छत्रपती होते. त्यांचा जन्म २४ फेब्रुवारी १६७० रोजी राजगडावर झाला. छत्रपती संभाजी महाराजांच्या ११ मार्च १६८९ रोजी झालेल्या हत्येनंतर स्वराज्यावर मोठे संकट कोसळले. अशा कठीण परिस्थितीत राजाराम महाराजांनी स्वराज्याच्या नेतृत्वाची धुरा सांभाळली.
रामचंद्रपंत अमात्य, संताजी घोरपडे, धनाजी जाधव, शंकराजी नारायण आणि प्रल्हाद निराजी यांसारख्या मुत्सद्दी आणि पराक्रमी सहकाऱ्यांच्या मदतीने त्यांनी मोगलांविरुद्धचा संघर्ष सुरू ठेवला.
जिंजीची मोहीम आणि मोगलांविरुद्धचा संघर्ष
मोगलांच्या वाढत्या आक्रमणामुळे राजाराम महाराजांना रायगड सोडून दक्षिण भारतातील जिंजी किल्ल्यावर आश्रय घ्यावा लागला. नोव्हेंबर १६८९ मध्ये ते जिंजी येथे पोहोचले. मराठ्यांनी जिंजीला आपले महत्त्वाचे सत्ताकेंद्र बनवले. तेथून महाराजांनी राज्यकारभार चालवताना मोगलांविरुद्धच्या लढ्याला नवी दिशा दिली.
संताजी घोरपडे आणि धनाजी जाधव यांच्यासारख्या सेनानींनी मोगल सैन्याला मोठे आव्हान दिले. दुसरीकडे रामचंद्रपंत अमात्य यांनी महाराष्ट्रातील स्वराज्याचा कारभार सांभाळत मराठा सत्तेची घडी विस्कटू दिली नाही.
मोगलांनी जिंजीला वेढा घातल्यानंतर राजाराम महाराज तेथून बाहेर पडून महाराष्ट्रात परतले. अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीत स्वराज्याचा संघर्ष सुरू ठेवणाऱ्या या छत्रपतींचे २ मार्च १७०० रोजी निधन झाले.

रामचंद्रपंत अमात्य : मराठेशाहीचे मुत्सद्दी आधारस्तंभ

रामचंद्रपंत अमात्य हे शिवकालीन आणि उत्तरशिवकालीन मराठा राज्यव्यवस्थेतील अत्यंत महत्त्वाचे मुत्सद्दी होते. निळो सोनदेव यांचे ते पुत्र होते. त्यांचे घराणे पूर्वापार देशमुखी वतनाशी संबंधित होते.
शिवाजी महाराजांच्या काळात त्यांनी विविध प्रशासकीय जबाबदाऱ्या सांभाळल्या. पुढे छत्रपती राजाराम महाराजांच्या कारकिर्दीत त्यांच्याकडे अमात्यपदाची महत्त्वपूर्ण जबाबदारी सोपवण्यात आली. राजाराम महाराज जिंजीला गेल्यानंतर महाराष्ट्रातील स्वराज्याचा कारभार सांभाळण्यात रामचंद्रपंतांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची ठरली.
संताजी घोरपडे आणि धनाजी जाधव यांच्या मदतीने त्यांनी मोगलांच्या आक्रमणाचा प्रतिकार केला. त्यांच्या या कार्याची दखल घेऊन राजाराम महाराजांनी त्यांना ‘हुकुमतपन्हा’ हा किताब दिला होता.
राजकारणातील दूरदृष्टी, प्रशासनावरील पकड आणि स्वराज्याप्रती निष्ठा यांमुळे रामचंद्रपंत अमात्य यांचे मराठ्यांच्या इतिहासात महत्त्वाचे स्थान आहे. त्यांनी रचलेला ‘आज्ञापत्र’ हा ग्रंथ मराठा राज्यव्यवस्था आणि राजनीती समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचा मानला जातो.
मराठेशाहीच्या विविध सत्तांतरांच्या काळातही त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. छत्रपती शिवाजी महाराजांपासून पुढील अनेक राजवटींचा अनुभव त्यांच्या कारकिर्दीतून दिसून येतो.