मराठी आणि हिंदी चित्रपटसृष्टीचे प्रेरणादायी पर्व: ज्येष्ठ अभिनेते बाळ धुरी आणि अभिनेत्री जयश्री गडकर

भारतीय चित्रपटसृष्टी आणि मराठी रंगभूमीवर आपल्या अष्टपैलू अभिनयाने, सोज्वळ सौंदर्याने आणि शिस्तबद्ध जीवनशैलीने इतिहास घडवणारे दोन दिग्गज कलाकार म्हणजे बाळ धुरी आणि जयश्री गडकर. रंगभूमीपासून ते थेट घराघरांतील टेलिव्हिजनपर्यंत आपल्या नावाचा वेगळा ठसा उमटवणारे हे जोडपे मराठी कलाविश्वाचे एक अनमोल रत्न मानले जाते.

बालपण, शिक्षण ते रंगभूमीवरील पदार्पण

ज्येष्ठ अभिनेते बाळ धुरी यांचा जन्म १९४४ मध्ये झाला. कोकणातील सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील वेंगुर्ला तालुक्यातील रेडी (Redi) या निसर्गरम्य गावात झाला. त्यांचे मूळ पैतृक घराणे आणि पूर्वजांचे मूळ गाव कुडाळ तालुक्यातील सोनवडे हे आहे.

शिक्षण: कलाक्षेत्राकडे वळण्यापूर्वी बाळ धुरी यांनी ‘टेक्सटाईल इंजिनिअरिंग’ (Textile Engineering)** चे शिक्षण पूर्ण केले होते. सुरुवातीला त्यांचे कुटुंब त्यांच्या अभिनय क्षेत्रातील करिअरच्या विरोधात होते.
संघर्ष: नोकरी सांभाळून नाटकांच्या तालमी करणे, एका नाटकाच्या प्रयोगावरून दुसऱ्या ठिकाणी धावपळ करणे आणि चित्रपटसृष्टीत स्वतःची ओळख निर्माण करणे यासाठी त्यांनी सुरुवातीच्या काळात मोठा संघर्ष केला.
नाट्य प्रवास: बाळ धुरी यांनी ३० ते ३५ हून अधिक नाटकांमध्ये काम केले असून त्यांचे ५,५०० पेक्षा जास्त प्रयोग** झाले आहेत. ‘काचेचा चंद्र’ या पहिल्याच नाटकात उत्कृष्ट अभिनय केल्याबद्दल त्यांना राज्यस्तरीय स्पर्धेत सर्वोत्तम अभिनेत्याचा पुरस्कार मिळाला होता. याशिवाय ‘संगीत वरद’, ‘वरिष्ठ’, ‘कथा कुणाची व्यथा कुणाची’ आणि ‘लेकुरे उदंड झाली’ ही त्यांची नाटके प्रचंड गाजली. ‘संगीत वरद’ या नाटकात त्यांनी ज्येष्ठ अभिनेते शिवाजी साटम यांना अभिनयाची पहिली संधी मिळवून दिली होती.

जयश्री गडकर: एका महान अभिनेत्रीचा सुवर्णप्रवास
अप्रतिम सौंदर्य आणि अद्वितीय अभिनयाने रसिक प्रेक्षकांच्या मनावर पाच दशकं अधिराज्य गाजवणाऱ्या अभिनेत्री जयश्री गडकर यांचा जन्म २१ मार्च १९४२ रोजी कारवार जिल्ह्यातील सदाशिवगड या गावी एका सामान्य कोकणी कुटुंबात झाला.
बालपण आणि संघर्ष: त्या पाच वर्षांच्या असतानाच त्यांचे कुटुंब मुंबईला आले, त्यामुळे त्यांचे पुढचे शिक्षण मुंबईत झाले. नृत्य-गायनाची आवड असल्यामुळे लहान वयातच त्यांनी गोपीकृष्णांकडून कथ्थकचे शिक्षण घेतले.
प्रवेश आणि पहिली संधी: १३ वर्षांच्या असताना १९५५ मध्ये व्ही. शांताराम यांच्या ‘झनक झनक पायल बाजे’ या चित्रपटातील एका गाण्यात त्या कोरसमध्ये नृत्य करणाऱ्या तरुणींपैकी एक होत्या. रशियाचे नेते क्रुश्चेव यांच्या भारत भेटीदरम्यान पुण्यात केलेल्या नृत्याच्या कार्यक्रमामुळे आणि छायाचित्रकार राम देवताळे यांच्यामुळे त्यांना दिनकर पाटील यांच्या ‘दिसत तसं नसतं’** या चित्रपटात नृत्याची संधी मिळाली.
नायिका म्हणून यश: राजा परांजपे यांनी त्यांना ‘गाठ पडली ठका ठका’** या चित्रपटात अभिनयाची संधी दिली, ज्यामध्ये त्या प्रथमच नायिका म्हणून झळकल्या. ‘सांगत्ये ऐका’ या चित्रपटातील ‘बुगडी माझी सांडली गं…’ ही लावणी तुफान गाजली. ‘सांगत्ये ऐका’, ‘पाटलाची सून’, ‘थांब लक्ष्मी कुंकू लावते’ या चित्रपटांसाठी त्यांना सलग तीन वर्षे राज्य शासनाचा सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीचा पुरस्कार मिळाला. मराठीसोबतच त्यांनी हिंदी, गुजराती, तामिळ, भोजपुरी आणि पंजाबी चित्रपटांतही काम केले.

विवाह आणि पडद्यावरची सुपरहिट जोडी

१९७५ मध्ये प्रसिद्ध अभिनेते बाळ धुरी आणि जयश्री गडकर विवाहबद्ध झाले. ग्लॅमरस जगात वावरणार्‍या जयश्रीजी बाळ धुरी यांच्या साध्या, सुसंस्कृत आणि भारदस्त स्वभावाने प्रभावित झाल्या होत्या. विवाहा नंतरही जयश्रीजींनी अभिनय सुरू ठेवावा, यासाठी बाळ धुरी आणि त्यांच्या कुटुंबाने पूर्ण पाठिंबा दिला.

ही जोडी खऱ्या आयुष्यासोबतच पडद्यावरही प्रचंड गाजली. रामानंद सागर यांच्या ऐतिहासिक आणि अत्यंत लोकप्रिय ‘रामायण’ (१९८७) या हिंदी दूरदर्शन मालिकेत बाळ धुरी यांनी ‘राजा दशरथ’ आणि जयश्री गडकर यांनी ‘माता कौसल्या’ या मध्यवर्ती भूमिका साकारल्या. खऱ्या आयुष्यातील या पती-पत्नीला पडद्यावर एकत्र पाहून प्रेक्षकांनी त्यांना अक्षरशः डोक्यावर घेतले. याशिवाय ‘अशी असावी सासू’, ‘हे दान कुंकवाचे’ आणि ‘मुंबई ते मॉरिशिअस’ यांसारख्या चित्रपटांतही त्यांनी एकत्र काम केले. या दांपत्याला स्वतःचे अपत्य नव्हते, त्यामुळे त्यांनी आपले संपूर्ण आयुष्य कलासाधनेला आणि एकमेकांच्या सोबतीला समर्पित केले. २००८ मध्ये जयश्री गडकर यांचे निधन झाले.

चित्रपट आणि मालिका विश्वातील इतर महत्त्वाचे योगदान

प्रमुख मालिका: बाळ धुरी यांनी ‘रामायण’ व्यतिरिक्त संजय खान यांच्या ‘द ग्रेट मराठा’ (१९९४) मध्ये पेशवे बाळाजी बाजीराव आणि ‘सिंहासन बत्तीसी’ (१९८५) मध्ये देवराज इंद्र यांच्या महत्त्वपूर्ण भूमिका साकारल्या.
प्रमुख चित्रपट: बाळ धुरी यांनी ‘देवाचीये द्वारी’,पाहुणी, राजा पंढरीचा, ‘सून माझी लक्ष्मी’ (१९८१), ‘पंढरीची वारी’ (१९८८), ‘चिमणी पाखरं’ (२०००), ‘हिरवं कुंकू’ (२००६), ‘सदरक्षणाय’ (२०११), दरोडेखोर (१९९०), बंध प्रेमाचे, तिघी (२००७), माहेर माझे हे पंढरपूर (२००७), अशी ही भाऊबीज (२००८), खुर्ची सम्राट (२०१०), सदरक्षणाय (२०११) तसेच सौतन की बेटी (१९९०) ‘जय बजरंग बली’, ‘ईश्वर’, ‘तेरे मेरे सपने’ यांसारख्या अनेक मराठी व हिंदी चित्रपटांतून संस्मरणीय भूमिका केल्या. सत्यवादी राजा हरिश्चंद्र (१९८९) या गुजराथी चित्रपटातही त्यांनी काम केले आहे.
बाळ धुरी आणि जयश्री गडकर यांचा हा संपूर्ण जीवनप्रवास निष्ठा, परिश्रम, आणि कलेवरील अथांग प्रेमाचे एकोणिसव्या व विसाव्या शतकातील सुवर्णपान आहे, ज्याने मराठी संस्कृतीला समृद्ध केले.