‘नटसम्राट’ हरपला! ज्येष्ठ अभिनेते नाना पाटेकर यांचे ७५व्या वर्षी निधन

गोव्यात हृदयविकाराच्या तीव्र झटक्याने निधन; मराठी आणि हिंदी चित्रपटसृष्टीवर शोककळा

गोवा : मराठी आणि हिंदी चित्रपटसृष्टीतील आपल्या दमदार अभिनयाने स्वतंत्र ओळख निर्माण करणारे ज्येष्ठ अभिनेते नाना पाटेकर यांचे गुरुवारी (८ ऑक्टोबर) वयाच्या ७५व्या वर्षी निधन झाले. गोव्यातील डोना पावला येथील निवासस्थानी त्यांना हृदयविकाराचा तीव्र झटका आला. त्यानंतर त्यांना तातडीने मणिपाल रुग्णालयात दाखल करण्यात आले. मात्र, डॉक्टरांच्या प्रयत्नांना यश आले नाही. रुग्णालयात पहाटे ५.२० वाजता त्यांना मृत घोषित करण्यात आले. त्यांच्या निधनाने भारतीय चित्रपटसृष्टीतील एका प्रभावी आणि अष्टपैलू कलाकाराची कारकीर्द संपुष्टात आली आहे.
नाना पाटेकर यांच्या निधनाच्या वृत्ताने मराठी चित्रपटसृष्टीसह हिंदी मनोरंजनविश्वाला मोठा धक्का बसला आहे. आपल्या भारदस्त आवाजाने, प्रभावी संवादफेकीने आणि व्यक्तिरेखेत पूर्णपणे समरस होण्याच्या अभिनयशैलीने त्यांनी अनेक दशकांपासून प्रेक्षकांच्या मनावर अधिराज्य गाजवले. नायक, खलनायक, सहनायक, चरित्र अभिनेता अशा विविध भूमिका त्यांनी तितक्याच ताकदीने साकारल्या.

विश्वनाथ दिनकरराव पाटेकर ते नाना पाटेकर

विश्वनाथ दिनकरराव पाटेकर हे त्यांचे पूर्ण नाव. १ जानेवारी १९५१ रोजी महाराष्ट्रातील मुरुड-जंजिरा येथे त्यांचा जन्म झाला. मुंबईतील जे. जे. स्कूल ऑफ आर्ट्समध्ये त्यांनी शिक्षण घेतले. चित्रकलेची आवड असलेल्या नाना यांची अभिनयाची गोडी महाविद्यालयीन काळात वाढली. महाविद्यालयीन नाटकांमधून सुरू झालेला त्यांचा अभिनयाचा प्रवास पुढे मराठी रंगभूमी आणि हिंदी-मराठी चित्रपटसृष्टीपर्यंत पोहोचला. नाना पाटेकर यांच्या व्यक्तिमत्त्वात कलावंताची संवेदनशीलता आणि सामान्य माणसाच्या जगण्याची जाण यांचा संगम होता. आयुष्यातील संघर्ष आणि अनुभव यांचे प्रतिबिंब त्यांच्या अभिनयात उमटत असे. त्यामुळे त्यांच्या व्यक्तिरेखा केवळ पडद्यावरील पात्रे न राहता प्रेक्षकांच्या मनात घर करणाऱ्या ठरल्या.

रंगभूमीवरून अभिनय कारकिर्दीला सुरुवात

नाना पाटेकर यांच्या अभिनयाची जडणघडण मराठी रंगभूमीवर झाली. सुरुवातीच्या काळात त्यांनी विविध नाटकांमधून काम केले. ‘पुरुष’, ‘हमीदाबाईची कोठी’, ‘हसवाफसवी’ यांसारख्या नाटकांमधील त्यांच्या भूमिका उल्लेखनीय ठरल्या.
रंगभूमीवर काम करताना त्यांनी संवादफेक, देहबोली, भावनिक अभिव्यक्ती आणि व्यक्तिरेखेचा सखोल अभ्यास यांवर प्रभुत्व मिळवले. पुढे चित्रपटांमध्येही त्यांच्या अभिनयाचे हे वैशिष्ट्य ठळकपणे दिसून आले.
१९७८ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या ‘गमन’ या चित्रपटातून त्यांनी हिंदी चित्रपटसृष्टीत पदार्पण केले. सुरुवातीला त्यांना छोट्या भूमिका मिळाल्या. ‘गिद्ध’, ‘भालू’, ‘शीला’ यांसारख्या चित्रपटांतून त्यांनी कामाचा अनुभव घेतला. मात्र, अपेक्षित यश मिळवण्यासाठी त्यांना काही वर्षे संघर्ष करावा लागला.

‘अंकुश’ने दिली खरी ओळख

१९८६ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या एन. चंद्रा दिग्दर्शित ‘अंकुश’ या चित्रपटाने नाना पाटेकर यांच्या कारकिर्दीला महत्त्वाचे वळण दिले. बेरोजगारी आणि सामाजिक परिस्थितीमुळे त्रस्त झालेल्या एका सरळमार्गी तरुणाची भूमिका त्यांनी प्रभावीपणे साकारली. या चित्रपटातील त्यांच्या अभिनयाची मोठ्या प्रमाणावर दखल घेण्यात आली.
यानंतर १९८७ मधील ‘प्रतिघात’ या चित्रपटातील भूमिकेनेही त्यांचे अभिनयकौशल्य अधोरेखित केले. १९८८ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या ‘सलाम बॉम्बे!’ या चित्रपटाने त्यांना राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर ओळख मिळवून दिली.

‘परिंदा’मधील अण्णा ठरला कारकिर्दीचा टर्निंग पॉइंट

१९८९ मध्ये प्रदर्शित झालेला ‘परिंदा’ हा चित्रपट नाना पाटेकर यांच्या कारकिर्दीतील महत्त्वाचा टप्पा ठरला. या चित्रपटात त्यांनी साकारलेली अण्णा ही खलनायकाची भूमिका प्रचंड गाजली. त्यांच्या अभिनयातील क्रौर्य, संवादफेक आणि व्यक्तिरेखेतील बारकावे यामुळे अण्णा हे पात्र हिंदी चित्रपटसृष्टीतील संस्मरणीय खलनायकांपैकी एक ठरले. या भूमिकेसाठी त्यांना राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार आणि फिल्मफेअर पुरस्काराने गौरविण्यात आले. त्यानंतर नाना पाटेकर हे केवळ सहायक भूमिका करणारे अभिनेते न राहता चित्रपटाच्या यशात महत्त्वाची भूमिका बजावणारे कलाकार म्हणून ओळखले जाऊ लागले.

‘तिरंगा’, ‘क्रांतिवीर’ आणि दमदार संवादांची जादू

१९९२ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या ‘तिरंगा’ या चित्रपटात त्यांनी ब्रिगेडियर सूर्यदेव सिंह यांची भूमिका साकारली. या चित्रपटातील त्यांच्या संवादांनी प्रेक्षकांवर मोठी छाप पाडली. राजकुमार यांच्यासारख्या दिग्गज अभिनेत्यासोबतही त्यांनी आपल्या अभिनयाची स्वतंत्र ओळख कायम ठेवली. ‘अंगार’, ‘क्रांतिवीर’, ‘अग्निसाक्षी’, ‘खामोशी : द म्युझिकल’, ‘यशवंत’, ‘गुलाम-ए-मुस्तफा’ आणि ‘वजूद’ यांसारख्या चित्रपटांमधून त्यांनी विविध व्यक्तिरेखा साकारल्या. १९९४ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या ‘क्रांतिवीर’ या चित्रपटातील प्रताप टिळक या भूमिकेने त्यांना प्रचंड लोकप्रियता मिळवून दिली. या भूमिकेसाठी त्यांना सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारासह अनेक पुरस्कार मिळाले. सामाजिक अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवणाऱ्या या व्यक्तिरेखेला नाना पाटेकर यांनी आपल्या अभिनयाने विशेष प्रभावी बनवले.

विनोदी भूमिकांमध्येही उमटवली छाप

गंभीर आणि आक्रमक भूमिका साकारण्यात हातखंडा असलेल्या नाना पाटेकर यांनी विनोदी भूमिकांमध्येही आपली वेगळी छाप उमटवली. ‘वेलकम’ या चित्रपटातील उदय शेट्टी या व्यक्तिरेखेमुळे त्यांच्यातील विनोदी अभिनेता प्रेक्षकांसमोर आला. या भूमिकेतील त्यांची संवादफेक, चेहऱ्यावरील हावभाव आणि विनोदाची अनोखी शैली प्रेक्षकांना विशेष भावली. ‘टॅक्सी नंबर ९२११’, ‘हॅटट्रिक’, ‘वेलकम बॅक’ यांसारख्या चित्रपटांतूनही त्यांनी आपल्या अभिनयाची विविध रूपे दाखवली. गंभीर, विनोदी, भावनिक आणि खलनायकी अशा प्रत्येक प्रकारच्या भूमिकेत ते सहजपणे वावरत असत.

मराठी चित्रपटसृष्टीतील मोलाचे योगदान

हिंदी चित्रपटांबरोबरच नाना पाटेकर यांनी मराठी चित्रपटसृष्टीतही महत्त्वपूर्ण योगदान दिले. ‘माफीचा साक्षीदार’, ‘पक पक पकाक’, ‘देऊळ’, ‘डॉ. प्रकाश बाबा आमटे – द रिअल हिरो’ आणि ‘नटसम्राट’ यांसारख्या चित्रपटांमधून त्यांनी मराठी प्रेक्षकांच्या मनावर वेगळी छाप पाडली. २०११ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या ‘देऊळ’ या चित्रपटातील भाऊ गलांडे ही व्यक्तिरेखा विशेष गाजली. ग्रामीण जीवन, श्रद्धा आणि समाजातील बदल यांचे चित्रण करणाऱ्या या चित्रपटात त्यांनी प्रभावी भूमिका साकारली.
‘डॉ. प्रकाश बाबा आमटे – द रिअल हिरो’ या चित्रपटात त्यांनी डॉ. प्रकाश आमटे यांची भूमिका साकारली. समाजसेवेचे व्रत स्वीकारलेल्या व्यक्तिमत्त्वाचे कार्य आणि संवेदनशीलता त्यांनी पडद्यावर जिवंत केली.

‘नटसम्राट’मधील भूमिका अजरामर

२०१६ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या ‘नटसम्राट’ या मराठी चित्रपटाने नाना पाटेकर यांच्या अभिनय कारकिर्दीला आणखी एक उंची मिळवून दिली. या चित्रपटात त्यांनी गणपतराव रामचंद्र बेलवलकर या ज्येष्ठ रंगकर्मीची भूमिका साकारली.
रंगभूमीवर आयुष्य घालवलेल्या कलाकाराच्या उतारवयातील भावविश्व, कौटुंबिक नात्यांमधील गुंतागुंत, एकाकीपणा आणि आत्मसन्मान यांचे दर्शन त्यांनी अत्यंत प्रभावीपणे घडवले. त्यांच्या अभिनयातील भावनिक खोलीमुळे हा चित्रपट प्रेक्षकांच्या स्मरणात राहिला. रंगभूमीवरील ‘नटसम्राट’ म्हटले की ज्येष्ठ अभिनेते डॉ. श्रीराम लागू यांची आठवण होते. मात्र, चित्रपटाच्या माध्यमातून ही व्यक्तिरेखा नव्या पिढीपर्यंत पोहोचवण्यात नाना पाटेकर यांचा मोठा वाटा होता.

दिग्दर्शक म्हणूनही केले काम

अभिनयाबरोबरच नाना पाटेकर यांनी दिग्दर्शन क्षेत्रातही आपली क्षमता दाखवली. १९९१ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या ‘प्रहार : द फायनल अटॅक’ या चित्रपटाचे त्यांनी दिग्दर्शन केले. या चित्रपटात त्यांनी मेजर चौहान यांची भूमिकाही साकारली.लष्करी प्रशिक्षण आणि शिस्तीच्या पार्श्वभूमीवर उभ्या राहिलेल्या या चित्रपटातून त्यांनी देशसेवा, कर्तव्य आणि शिस्त यांचे महत्त्व अधोरेखित केले. अभिनय आणि दिग्दर्शन या दोन्ही आघाड्यांवर त्यांनी आपली वेगळी ओळख निर्माण केली.

पुरस्कार आणि सन्मान

नाना पाटेकर यांच्या अभिनयाची दखल राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर घेण्यात आली. ‘परिंदा’, ‘क्रांतिवीर’, ‘अंगार’ आणि ‘अपहरण’ यांसारख्या चित्रपटांमधील अभिनयासाठी त्यांना विविध पुरस्कारांनी गौरविण्यात आले. त्यांच्या प्रमुख पुरस्कारांमध्ये पुढील सन्मानांचा समावेश होतो:
राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार – ‘परिंदा’ आणि ‘क्रांतिवीर’ यांसारख्या चित्रपटांतील अभिनयासाठी
फिल्मफेअर पुरस्कार – सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता, सर्वोत्कृष्ट खलनायक आणि सर्वोत्कृष्ट अभिनेता अशा विविध श्रेणींमध्ये
पद्मश्री – २०१३
गोदावरी गौरव पुरस्कार – २०१६
या पुरस्कारांमधून त्यांच्या अभिनयातील विविधता आणि भारतीय चित्रपटसृष्टीतील योगदान अधोरेखित झाले.

‘नाम फाउंडेशन’च्या माध्यमातून सामाजिक कार्य

नाना पाटेकर यांचे व्यक्तिमत्त्व केवळ अभिनयापुरते मर्यादित नव्हते. समाजातील वंचित घटकांबद्दल त्यांना विशेष आस्था होती. महाराष्ट्रातील दुष्काळ, शेतकऱ्यांच्या समस्या आणि आत्महत्याग्रस्त कुटुंबांची परिस्थिती याबाबत त्यांनी सातत्याने संवेदनशील भूमिका घेतली. सप्टेंबर २०१५ मध्ये अभिनेते मकरंद अनासपुरे यांच्या सहकार्याने त्यांनी ‘नाम फाउंडेशन’ या धर्मादाय संस्थेची स्थापना केली. या संस्थेच्या माध्यमातून दुष्काळग्रस्त भागातील शेतकऱ्यांना आणि आत्महत्याग्रस्त शेतकरी कुटुंबांना मदत करण्याचे कार्य करण्यात आले. विशेषतः मराठवाड्यातील शेतकरी कुटुंबांना आधार देण्याच्या कामात या संस्थेने योगदान दिले. प्रसिद्धीच्या झगमगाटापलीकडे जाऊन सामाजिक प्रश्नांसाठी काम करणारा अभिनेता म्हणूनही नाना पाटेकर यांची ओळख निर्माण झाली.

चित्रपटसृष्टीतील एका पर्वाचा अंत

रंगभूमीपासून सुरू झालेला नाना पाटेकर यांचा प्रवास हिंदी आणि मराठी चित्रपटसृष्टीतील एका मोठ्या टप्प्यापर्यंत पोहोचला. ‘गमन’पासून ‘नटसम्राट’पर्यंतच्या त्यांच्या कारकिर्दीत अनेक संस्मरणीय भूमिका, दमदार संवाद आणि प्रभावी व्यक्तिरेखा प्रेक्षकांना पाहायला मिळाल्या. त्यांच्या अभिनयात कृत्रिमतेपेक्षा वास्तवाचा स्पर्श अधिक जाणवत असे. पडद्यावरील व्यक्तिरेखा जिवंत करण्याची ताकद, संवादांमधील धार आणि भावनिक प्रसंगांतील सहजता ही त्यांची वैशिष्ट्ये होती.
नाना पाटेकर यांच्या निधनाने मराठी आणि हिंदी चित्रपटसृष्टीने एक अष्टपैलू, संवेदनशील आणि प्रभावी कलाकार गमावला आहे. त्यांच्या अभिनयाचा ठसा, सामाजिक कार्याची बांधिलकी आणि चित्रपटसृष्टीतील योगदान यांमुळे ते रसिकांच्या स्मरणात कायम राहतील.